Srpski tradicionalni instrumenti

Tamburica

Tamburica /deminutiv od tambura/ je najpopularniji intrument u narodnoj muzici Srbije, posebno u Vojvodini, kao i Hrvatskoj i Slavoniji. Tamburica je žičani instrument sličan mandolini u Italiji, banduri u Ukrajini i balalajci u Rusiji. Reč tambura verovatno potiče od persijske reči “denbar” ili arapske “tambur” i prvi put se pominje u 14. veku, kada se pojavljuje u Bosni , te kasnije u Bačkoj i Slavoniji. Osnovni oblici tamburice su : samica /tri dvostruke žice/, bisernica /dve dvostruke dve jednostruke žice, četiri tona/, prim /jedna dvostruka i tri jednostruke žice, četiri tona, bas-prim ili brač /dve dvostruke i dve jednostruke žice, dva tona/, čelavić /dve dvostruke i dve jednostruke žice, četiri tona, čelo /četiri žice/, bas ili berda /četiri žice/ i burgija ili kontra /jedna dvostuka i tri jednostruke žice, četiri tona/. Stila i način sviranja tamburice zavisi od štimovanja žica. Tamburaški orkestar može imati različit broj clanova, od tri do velikog orkestra. Osnovna trojka se sastoji od prima, kontre i čela. Veliki orkestar sačinjava bas-prim i bas-prim-trio tamburica.

Janika Balaž, čuveni muzičar, vođa tamburaškog orkestra iz Vojvodine, rođen 23.12.1925. godine u Lukinom Selu kod Zrenjanina (ranije Petrovgrada), umro 12.11.1988. u Novom Sadu. Janika Balaž je odrastao u mađarskoj romskoj porodici bogate muzičke tradicije, što je bio genetski preduslov da izraste u velikog muzičara. Janika Balaž je detinjstvo proveo u Bečeju, gde je sa 10 godina u lokalnoj kafani počeo da svira violinu. Shvativši da neće postati najbolji violinista, preorijentisao se na tamburicu, “prim” ili “bisernicu”, od koje se nije odvajao do kraja života. Kasnije je Janika Balaž svirao sa orkestrom “Braća Kozaci” u okolini Subotice i Horgoša. Od 1948. do 1951. godine je Janika svirao u Radio Titogradu (današnja Podgorica u Crnoj Gori), gde je usavršio svoj talenat sviranja tamburice do majstorskog stila. Janika Balaž je radio u Radio Novom Sadu, od osnivanja 1951. godine, do kraja života, gde je bio član Velikog tamburaškog orkestra. Provodio je noći u čuvenim kafanama Novog Sada i na Petrovaradinskoj tvrđavi, svirajući sa svojim orkestrom “Osam tamburasa”. Tokom karijere, Janika je svirao na koncertima širom sveta, uključujući 36 nastupa u pariskoj Olimpiji. Imao je ponude za učitelja tamburice iz Amerike i Rusije, ali nije ih prihvatio, ostavši veran svom Novom Sadu, sve do smrti 1988. godine. Janika Balaž je učestvovao u mnogim igranim i dokumentarnim filmovima. Pesme “Osam tamburaša sa Petrovaradina” i “Primaš” su posvećene Janiki Balažu. Tokom karijere Janika Balaž je svirao sa mnogim poznatim umetnicima, među kojima su najpoznatiji Zvonko Bogdan i Julija Bisak. Nakon smrti, Grad Novi Sad je Janiki Balažu podigao spomenik, rad vajara Lasla Silađija, koji se nalazi na malom trgu sa pogledom preko Dunava na Petrovaradinsku tvrđavu.

Izvor: serbska.net/tambura-vladimir-simic – tamburica

Truba

Truba je aerofoni limeni duvački instrument koji je kod nas donet s kraja XIX veka od strane ratnika-isluženih vojnih trubača, koji su se pridružili postojećim seoskim muzikantima. Narod je prihvatio trubu kao da je oduvek tu. Posle drugog svetskog rata u Srbiji se trubaštvo naročito razvilo u tri regiona i to: okolina Užica i Čačka, okolina Boljevca i Zaječara i okolina Vranja i Leskovca. Prvi Dragačevski sabor u Guči održan je 14.oktobra 1961. godine na dan Pokrova presvete Bogorodice u crkvenoj porti. Danas je Dragačevski Sabor trubača jedan od najvećih festivala na svetu.

Foto: Bojan Bralusic – truba

 

Gusle

Gusle predstavljaju gudački žičani instrument za pratnju srpskih tradicionalnih epskih pesama. Gusle se obično izrađuju iz jednog komada drveta i sastoji se iz sledećih delova: glava najčešće u obliku životinjske (konj, divokoza, zmija) ili ljudske figure (narodni junaci), vrat koji se završava glavom i nema prečnica (pragova), jer se strune ne pritiskaju na njega, već se prsti samo ovlaš naslanjaju na nju pri sviranju, karlica zdelasto izdubljenog rezonantnog tela, preko kojeg se razapinje štavljena koža (jagnjeća, jareća, ovčija, zečija) izbuši se pet do deset rupica na koži radi boljeg zvuka, zatim čivija utaknuta ispod glave koja služi za zatezanje strune, kobilica preko koje prelazi struna iznad razapete kože. Struna gusala sadrži preko 60 struna iz konjskog repa. Gudalo gusala je obično od tvrđeg drveta, lučnog izgleda, sa oko 40 konjskih struna, a luk se produžava u ručku za koju se desnom rukom pri sviranju drži gudalo i njegovim prevlačenjem preko zategnute strune – proizvodi zvuk. Gusle se najčešće izrađuju od javorovog drveta, a može i od oraha i hrasta.

Izvor: inserbia.info – gusle

Frula

Frula je svirala od drveta, veoma rasprostranjena kod Srba i zove se najčešće frula. To je svirala sa prorezom koji se prislanja na usne. Prorez se završava oštrom ivicom “bridom” na poleđini frule, gde se seče vazdušni mlaz i stvara ton. Frula na gornjoj strani ima šest otvora za prste, a sa donje strane, kod frula koje se danas izrađuju, postoji još jedan otvor za palac leve ruke. Frula ima osnovni i preduvni registar – obim ukupno od dve oktave. Osnovni prstored frule je durska lestvica. Frula se izrađuje od jednog komada drveta, ali se danas zbog boljeg usaglašavanja sa drugim instrumentima, frule prave iz dva dela. Za veće frule često se sreće naziv duduk, a za manje duduče. Najčešće se na fruli svira pratnja narodnoj igri kolo. /preuzeto iz materijala Muzičkog ansambla “Stupovi”/

Izvor: souve-nirs.com – frula

Frule dvojnice

Dvojnice su dve spojene svirale – frule, izbušene paralelno u jednom komadu drveta. Svaka svirala ima kao i frula prorez za uduvavanje vazduha, brid na kome se prelama vazduh /brid je sa prednje strane obe frule/ i otvore za prste na obe frule. U Srbiji na levoj fruli su tri, a na desnoj četiri otvora. Obim dvojnica je seksta u desnoj svirali, a kvarta u levoj svirali, kako u osnovnom, tako i u oktavnom registru. Na dvojnicama se svira dvoglasno, u dve varijante : a/ na levoj svirali se drzi jedan ton, a na desnoj se svira melodija : b/ na desnoj se svira melodija, a na levoj se melodija prati u donjoj terci. /preuzeto iz materijala Muzičkog ansambla “Stupovi”/

Izvor: souve-nirs.shopmania.biz – dvojnice

Zurla

Zurla je kao orijentalni instrument, na Balkan najverovatnije došla posredstvom Turaka iz Persije. Na Balkanu je u muzičkoj praksi na Kosovu i Metohiji, Makedoniji i Bugarskoj. Cev zurle je cilindrična, ali se na svom donjem delu naglo i veoma naglašeno širi. Pisak na gornjem delu, je od trske – dvostruki. Obim tonova na zurli je najčešće oktava plus terca ili kvarta. Na zurli se, zbog piska, koji se celom svojom dužinom stavlja u usta svirača, svira lagato (lagano sviranje). Zvuk je veoma snažan i namenjen za otvorene prostore. Zurle obično sviraju u paru uz pratnju velikog bubnja. U Muzičkom sastavu Stupovi se koristi zurla sa kapom na kojoj se pisak ne postavlja direktno u usta svirača, već se ton dobija preko drevne kape koja se nalazi na vrhu instrumenta. /preuzeto iz materijala Muzičkog sastava “Stupovi”/

Izvor: riznicasrpska.net – zurla

Šargija

Šargija /šarkija/ je vrsta tambure čiji naziv potiče od turske reci sarki /istok/. Moze imati 4 do 12 metalnih žica koje se štimuju na tri visine: prva i treca u razmaku velike sekunde, a druga, koja se nalazi u sredini je za kvintu niža od najviše. Svira se uz pomoć terzijana, vrste trzalice od životinjskog roga. Na najvišoj žici svira se melodija, dok ostale žice služe kao bordunska pratnja. Uz svirku šargije se uglavnom igra, ali se pevaju i pesme. Šargija je zastupljena u muzičkoj praksi na Kosovu i Metohiji, Makedoniji i u pojedinim delovima Srbije, na primer u užickom kraju. /preuzeto iz materijala Muzickog sastava “Stupovi”/

Izvor: srbija-forum.com – šargija

Kaval

Kaval je drveni duvački instrument, otvoren sa obe strane. Pravi se iz jednog komada jasena. Ukrašen je celom svojom duzinom. Gornji kraj kavala ima blago zaoštrenu ivicu i svira se duvanjem u izoštren kraj jednog dela. Kaval ima sedam rupa za prste sa prednje strane i jednu rupu za palac sa zadnje strane. Rupe kavala su jednako udaljenje jedna od druge. Sesta rupa se priblizno nalazi na sredini instrumenta. Kaval se obično svira u Azerbejdzanu, Turskoj, Bugarskog, Makedoniji, juznoj Srbiji, severnoj Grčkoj, Rumuniji i Jermeniji. Kaval se obično pominje u vezi sa planinskim stočarima na Balkanu i Anadoliji. Kaval su na juzni deo Balkana jugoistočne Evrope doneli stanovnici planine Taurus u južnoj Turskoj. Kada se svira, kaval se drži sa obe ruke pod uglom od oko 45° u odnosu na telo, sa četiri prsta jedne ruke koji pokrivaju niže rupe. Gornje tri rupe i otvor kavala pokriva druga ruka. Usne pokrivaju oko 3/4 kavala. Menjanje vazdušnog pritiska prilikom uzdaha, menja zvuk. U kaval se obično umeće drveni drzač /arbija/, koji ga štiti od krivljenja i pomaze da unutrašnji zidovi ostanu nauljeni. Dok je u prošlosti kaval bio gotovo isključivo pastirski instument, danas ima široku upotrebu u sviranju narodnih pesama u orkestrima i orima ili solo sviranju.

Izvor: srbija-forum.com – kaval

 

Gajde

Gajde su instrument sa mehom koji potiče sa Istoka. Gajde koriste gotovo svi evropski narodi. Gajda je, pored kavala, jedan od najpoznatijih tradicionalnih instrumenata. Gajde su uobičajene za sve krajeve Balkana, kao prateći instrument ili za pojedinačno sviranje. Meh gajdi se obično pravi od jagnjeće koze, radi boljeg zvuka. Gajde se sastoje od sledećih delova : gajdanica, ručilo, duhalo, glavina i meh. Gajdanica je najvazniji deo gajdi, koji je svirala sa osam rupa za prste, od kojih se sedam nalaze na prednjoj strani, a osma rupa se nalazi na zadnjoj strani svirale. Pre sviranja, gajde treba naštimovati. To se postiže sviranjem petog tona na svirali /sa prethodnim rupama zatvorenim/ dok se podešava duzina meha, tako da svira dve oktave nize. Gajde se drže ispod ruke /meh se mora puniti s vremena na vreme/. Svirala gajdi se drži obema rukama, tako da prsti leve ruke pokrivaju 4 rupe, dok je rupa na vrhu pokrivena palcem. Tonske mogućnosti gajdi su manje nego kod kavala. Postoje dve glavne vrste gajdi : Niskog zvuka /caba/ i visokog zvuka /dzhura – niza vrsta gajde se pojavljuje u planinskim krajevima. Najpoznatije gajde u Bugarskoj su tzv. Rodopa /planinske/ gajde, koje se koriste kao pratnja rodopskh pesama. Najčešće se koriste gajde sa glavnim “sol” tonom /dzhura/. One imaju nize tonove, u poredjenju sa drugim vrstama gajdi. Repertoar gajdi obuhvata narodne igre i pesme, koje se izvanredno izvode tokom festivala.

Foto: Svrljiške Novine – gajde

Bojana i Nikola Peković